Gürcüstalizm (ermənistalizm)

İstəyirəm bir gün "Gürcüstalizm (ermənistalizm)" adlı bir kitab yazım. Məhz belə, "Gürcüstalizm" yanında da mötərizədə "ermənistalizm". Bilməyənlərçün, 1978-ci ildə Edvard Səid adlı əsli Fələstindən olan amerikan ədəbiyyatşünas "Orientalizm" adlı bir kitab yazdı. Bizim dilə bu söz təxminən "şərqşünaslıq" kimi tərcümə oluna bilər (kitabın özü isə, əfsuslar olsun ki, Azərbaycan dilinə tərcümə olunmayıb). Həmin kitabda Səid yazmışdı ki, Qərbin Şərq ölkələri barəsində olan fikirlər əslində reallığı yox, Qərbin Şərqin barəsindəki olan təsəvvürləri əks etdirirdi. Həmin fikirlər və təsəvvürlər sistemini Səid "orientalizm" adlandırırdı. Qərb yazıçıları, alimləri və siyasətçiləri Şərqdən yazarkən, əslində Şərqdə olan həqiqi vəziyyətə baxmırdılar, Şərqi özlərinin əksi kimi, düşmən kimi qələmə verirdilər. Maraqlananlar internetdə eşələnə bilərlər.

İndi bizdə də həmin təsəvvürlər Gürcüstan və Ermənistan barəsində mövcuddur. Nəsə deyəndə Gürcüstanı və ya, bu daha az olur, Ermənistanı misal gətirirlər. Nə gürcülərə, nə də ki ermənilərə (Qarabağ məsələsindən başqa) bir sözüm yoxdur. Lakin bizim onlar barəsində olan təsəvvürlərimiz məni hərdən hirsləndirir. Ermənilərdən deyə bilmərəm, amma gürcülərin 95% bizdən elə də çox fərqlənmir. Əlbəttə, fərqlər var, lakin onlar çox azdırlar. Ona görə bizimkilər gürcüləri misal gətirəndə, əslində özlərindən, Azərbaycandan danışırlar.

Bu cür arqumentlər qəbul oluna bilərlər, lakin onlar düz təqdim edilməlidirlər. Məsələn, "Gürcüstanda x həyata keçirilir, ona görə Gürcüstanda iqtisadi vəziyyət yaxşıdır". Bizimkilərin yazdıqları adətən belə olur: "Gürcüstanda x həyata keçirilir, ona görə biz də x həyata keçirməliyik". Mən bu cür arqumentlərdən uşaqlıqda istifadə edirdim. Anam da mənə cavab verirdi ki, "sabah filankəs 10-cu mərtəbədən tullansa, sən də tullanacaqsan?" Heyf ki, gürcülər 10-cu mərtəbədən tullanmırlar.

Növbətli məsələ. Bəziləri öz onsuzda zəif arqumentlərinə bir az inam qazandırmaqçun "statistikadan" istifadə edirlər. Yazırlar ki, gürcülərin/ermənilərin filan fayızı filan şey edir və ya etmir. 98,5632% halda bu cür statistikalar yalan olur. Məsələn, biri yazıb, "gürcülərin və ermənilərin 80% rus dilində təmiz danışır". Birinicisi, sən özün rus dilində danışmırsan, haradan bilirsən ki, onlar rus dilini nə səviyyədə bilir? İkinicisi, sən gedib gürcülərdən bir-bir soruşmusan ki, sən rus dilini bilirsən ya yox? Üçüncüsü, Gürcüstanı bildik, axı sən Ermənistanda olmusan ki, onların neçə fayızının rus dilini bilib-bilmədiklərini yazırsan?

Sonda isə onu yazmaq istərdim ki, ermənilər və gürcülər etdiklərini özləri ixtira etmirlər. Onlar Avropaya və Amerikaya baxıb, orada edilənləri təkrarlayırlar. Yəni onlardan doğurdan da götürüləsi şeylər onlara heç aid deyil.

XIX və XX əsrlər: Azərbaycan tarixinin davamlığı barəsində

Azərbaycan SSR-nın bayrağı. Onun bizim tariximiydəki yeri nədir?
 

Fikrimcə Azərbaycan tarixinin ən böyük problemi davamlılıqdır. XX əsrdə Azərbaycan o qədər "yol kəsişməsindən" keçib ki, bu da müəyyən çaşqınlığa səsbə olur. 1918-i ilə kimi çar Rusiyasının bir hissəsi, sonra iki illik qısa müstəqillik dövrü, sonra 70 illik sovet dövrü və nəhayət, ikinci müstəqillik dövrü. Ona görə tariximizə və mədəniyyətimizə yedinən baxmaq lazımdır. İndi mən XIX və XX əsrlərə, yəni çar Rusiyası və sovet dövrünə baxmaq istərdim.

XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı, poeziya istisna olmaqla, estetik cəhətdən zəif idi. Müəlliflərin əsas məqsədi ədəbi əsər yazmaq deyildi. Onlar xalqı oyandırmaq, yaşadığı acınacaqlı vəziyyəti göstərmək və yeniliyə doğru aparmaq istəyirdilər. Ona görə o vaxtın əsərləri çox sadə qurulmuşdu, istifadə etdikləri dil də sadə idi ki, adi insanlar onu başa düşsün.

XX əsrin ortalarında biz maraqlı bir vəziyyətlə üzləşirik. Demək olar ki, XIX əsr ədiblərinin və maarifçilərinin təsvir etdikləri dövr gəlib çatmışdı. Xalq az-çox müasirləşmişdi, heç olmasa yazıb-oxumağı bilirdi. Sovet dövləti isə, avtoritar olduğuna baxmayaraq, müəyyən insani dəyərləri təbliğ edirdi, hansıları ki həmçinin XIX əsr maarifçiləri də təbliğ edirdilər. Özü də sovet ideloqiyasının əsaslandırılmasında Azərbaycan ədəbiyyatından çox istifadə edilirdi. Beləliklə kommunist partiyası inqilabdan əvvəlki və sonraki vəziyyəti yan-yana qoyaraq, sovet hakimiyyətinin nailiyyətlərini vurğulamaq istəyirdi.

XX əsrin ortalarında artıq sovet hakimiyyəti altında böyümüş yeni nəsil iləri çıxır. Əlbəttə ki, bu nəsil XIX əsr ədəbiyyatıyla böyümüşdü. Və yeni əsrin oratsında onlar miraslarına döndülər. Sonda çox maraqlı nəticə alındı. Xalqın ilkin maarifləndirilməsi artıq başa çatmışdı. İndi yazıçılar və incəsənət adamları estetik məsələlərə daha çox diqqət yönəldə bilərdilər. Və, fikrimcə, bu çox uğurlu nəticələrə gətirib çıxartdı. XX əsrin ortasında və ikinci yarısında Məmmədquluzadənin və siqərlərinin hekayələri əsasında çəkilmiş filmlər estetik cəhətdən oriqinallarından qat-qat üstün idilər. Yuxarıda qeyd etdik ki, XIX əsr ədəbiyyatı sovet ideoloqiyası tərəfindən istifadə olunurdu. Filmlərdə isə həmin ədəbiyyatın nümunələri tək qədim vaxtları tənqid eləməkçün yox, SSRİ reallığlarını gizli tənqidiyçün də istifadə olunurdu. Beləliklə maarifləndirici ədəbiyyat öz məqsədinə beləcə çatırdı.

Ona görə də son zamanlar müşahidə olunan əkssovet təfəkkürü müəyyən ehtiyalatla qarşılamaq lazımdır. Sovet vaxtından bizə miras qalmış avtoritar düşüncə tərzi, rüşvətxorluq, qoxum- və yerlibazlıq təbii rədd edilməlidir. Lakin Sovet Azərbaycanı Azərbaycan tarixinin ən vacib hissəsidir.SSRİ dövrü bizim xalqın və dövlətin formalaşmasının çox vacib bir mərhələsidir. Demək olar ki, Azərbaycan bir dövlət kimi məhz SSRİ-də formalaşıb. Və sovet dövrünün tamm rəddi özündən imtina etmək deməkdir.

Azərbaycan və totalitar keçmiş

Bağırov Azərbaycan tarixndə hansı yeri tutur? (şəkil "Vikipediya"dan götürülüb)

 

Dünən elmi rəhbərim Moskvada və Kiyevdəki mühazirələrindən danışırdı. Özü 1930-cu illərin totalitar rejimləriylə məşqul olur. Dedi ki, çoxlu tələbə gəlmişdi, hamı rus və alman mühafizəkar mütəfəkkirlərə çox böyük maraq göstərirdi. Tələbələr doğurdan da öz keçmişlərini başa düşmək istəyirlər. Professor qeyd etdi ki, bu cəhətdən həm rus, həm də ukrayna tələbələri eyni idi. Sonra dönüb məndən soruşdu ki, hər halda Azərbaycanda da tələbələr keçmişə böyük maraq göstərirlər. Dedim ki, hə, öz-özümə də fikirləşdim ki, bu doğurdan da belədirmi? Bu suala cavab verməkçün bir az uzaqdan başlamalıyam.

Dünən bizim universitetə tarixçi Yörq Baberovski gəlmişdi. Xruşov və destalinizasiyadan danışdı. Amma sözüm onda deyil. O, Azərbaycandaki stalinizmdən iri araşdırma yazıb, alman və rus dillərində var (maraqlananlar şərhlərdə yazsınlar, kitabı onlara yollaya bilərəm). Ona görə Baberovski Bakıda da işləyib. Demişdi ki, arxivlərdə çalışarkən, onda demək olar ki, bütün sənədləri təqdim eləmişdilər: terrordan, kollektivləşmədən. Lakin Bağırovun məhkəməsinə aid olan sənədləri istəyəndə, arxiv işçiləri gülümsədilər və sənəd verməkdən imtina etdilər. Ondan sonra söhbətimiz elə Bağırovla davam etdi. Kənardan baxanda dəhşətə gəlməmək olmur. Müasir Azərbaycanda Bağırovun rolu hələ də tam dərk olunmayıb. Əlbəttə, araşdırmalı çox məsələ var, lakin əfsuslar olsun ki, Bağırov demək olar ki bütün siyasi cərəyanların təmsilçiləri tərəfindən çox müsbət qəbul olunur. Bağırovdan az qala İsa Məsih etsinlər. Məsəlçün onun məhkəməsindən belə danışırlar. Bağırov məhkəmə zalına girir, camaat ayağa qalxır, əl çalmağa başlayır, Bağırov isə gülümsəyərək oturmağa dəvət edir və s.

Nəyə görə bu bir mifdir? Çünki sənədlərə əsaslansaq, görəcəyik ki, Beriyanın edamından sonra Bağırov özünü qorxaq kimi apardı. 20 il ərzində "şpion" və "xalq xaini" tutan adam birdən-birə gördü ki, ona da həmin şeylər edilə bilər. Beriyanın güllələnməsindən sonra Bağırov Moskvaya partiyanın plenumuna dəvət edilmişdi. Orada da o keçmiş dostu və yaxın müttəfiqi Beriyanı qaralamqdan yorulmurdu. Və özünün "təmiz" olduğunu göstərməyə çalışırdı. Lakin bu ona kömək etmədi. Sonda minlərlə insana çəkdirdiyi əzabları özü çəkdi.

Əlbəttə, bir çox məqam var ki, onlara da toxunmalıyıq. Dediyim kimi, cənab Baberovski Xruşovdan danışırdı. Və o, orada maraqlı bir cümlə işlətdi. O dedi ki, Xruşov özü Stalinin cəlladlarından biri idi. Lakin o, həmçinin Stalinin qurbanı idi. Demək olar ki, Stalin Xruşovun ailəsini (və tək onun yox) qirov götürmüşdü, Xruşovun bəzi qoxumları həbs olunmuşdu. Lakin Stalinin ölümündən sonra Xruşovun cəsarəti çatdı ki, öz səhvlərini etiraf etsin və ölkəni stalinizmin dəhşətlərindən azad etməyə çalışdı. Buna onu heç kim məcbur etmirdi. Lakin vicdanı ona sakit yatmağa imkan vermirdi.

Çıxışdan sonra tələbələrdən biri Baberovskidən soruşdu ki, bu necə ola bilər ki, Xruşov həm cəllad həm də qurban olsun. Və Adolf Eyxmanı misal gətirdi (Eyxman yəhudilərin deportasiyasına və öldürülməsinə başçılıq edirdi). Eyxman da iddia edirdi ki, o, sadəcə əmrlərə itaət edirdi. Cənab Baberovski çox gözəl cavab verdi. O, dedi ki, Xruşovdan fərqli olaraq, Eyxmanı etdiyini etməyə heç kim məcbur eləmirdi. Əksinə, Eyxman özü üzərinə daha çox səlahiyyət və resurs almaq istəyirdi! Eyxmanın ən böyük arzusu bir gün "fürer" tərəfindən qəbul olunmaq idi. Və bunuçun o daha çox yəhudi öldürməyə çalışırdı. Hər an Eyxman durub deyə bilərdi ki, mən bunu etmək istəmirəm. Və heç kim ona bir şey etməyəcəkdi. Hətta yəhudilərin bilavasitə qətlləriylə məşqul olan "zonderkommando"ların əsgərlərinə hər güllələnmədən qabağ deyilirdi ki, kim iştirak etmək istəmir, çıxsın qabağa. Ona heç nə olmayacaqdı, sadəcə başqa hərbi hissəyə keçiriləcəkdi, ailəsinə də heç nə olmayacaqdı. Və bunu çox az adam etmişdi. Nasional-sosialist Almaniyada insanlar cinayətləri heç bir məcruriyyət olmadan törədirdilər.

Bağırovdan danışarkən bu məqamı da unutmamalıyıq. Məhz Stalin Bağırovu Birinci Katib təyin etdi. Bağırov özü Stalinin qirovu idi. Lakin bir məsələ var ki, Stalinin və Beriyanın ölümündən sonra, Bağırov daha çox canını qurtarmağa çalışırdı.

Maariflənməmiş maarifçilər

Bu gün özlərini "gənc yazar" adlandıranlar və xalqı maarifləndirdiklərini sayanlar, özlərinə və etdiklərinə kənardan baxa bilmirlər. Avropanın zahirən qəbul edirlər, lakin Avropanın təfəkkürünü nə tanımırlar, nə də tanımaq istəmirlər. Və düşünürlər ki, camaat qoyundur və ona görə onları tənqid edir.

Məsələ isə orasındadır ki, onların tənqidi səhv istiqamət alıb. Adətən onları tənqid edənlərə deyirlər ki, get səni gündə aşağılayanlara de. Düzdür, bizi bu günə salanlara qarşı etiraz etmək lazımdır. Lakin iki məsələ var. "Gənc yazarlar" öz giclikləriylə milləti iqtidara qarşı döndərir. İkincisi, onlar millətin başını cırıq paltarla, uzun saçla və sekslə qatır. Bu isə daha vacib məsələlərdən döndərir.

Seçkisonrası düşüncələr

Yazmaq istəmirdim, amma yazmaya bilmirəm. Yenə də keçmiş seçkilər. Onların nəticəsi mən də qəbul edə bilmirəm. Lakin məsələ bilirsiniz nədədir? Elə ola bilər ki, əhalinin əksəriyyəti doğurdan da İlham Əliyevə səs verdi. Lakin biz bunu bilmirik, çünki seçki şəffaf deyildi. Hər birimizin Azərbaycanın gələcəyinə öz baxışı var. Elələri də var ki, hazırki hakimiyyətə səs verdilər. Mən olarnan razı olmasam da, seçimlərinə hörmətlə yanaşıram. Və Almaniyada kimsə mənə desə ki, sizinkilər niyə üçüncü dəfə Əliyevi seçdilər, onun gözünü çıxardaram və deyərəm ki, bu bizim seçimimizdir, sən isə get Merkelüvi dördüncü dəfə seç. Lakin deyə bilmirəm, yuxarıda adı çekilən səbəbə görə.

Bu bizi ikinci məsələyə gətirir. İndi öz xalqına qoyun deyənlər ortaya çıxır. Mən demək istərdim ki, öz millətinə qoyun deyən, özü də qoyundan fərqlənmir, sadəcə bunu dərk etmir. Ona görə də onun başında mütləq çoban dumalıdır, çünki özünü bilməyən qoyun çoxlu bəla gətirə bilər.

Keçək üçüncü məqama. Niyə millət bu seçkilərə laqeyd yanaşdı? Çünki müxalifət və iqtidar arasında bir fərq görmür. Və bu ən dəhşətlisidir. Cəmil Həsənliyə səs verənlərin bir çoxu (elə mən də həmçinin) deyirdilər ki, indiki rüşvətxorların yerinə yeni rüşvətxorların gələcəyi aydındır; lakin heç nə etməməkdənsə gedib seçim etmək daha düzgün olardı. İndi qoy müxalifət bunu dərk etsin. Onlara heç kim inanmadığından, Əliyev seçkini uddu.

Sonuncusu. Bir şey mənə çatmır, niyə hamı Vaşınqtondan və ya Ankaradan bir şey gözləyir? Deyəlim ki, ABŞ seçkilərin saxtalaşdırlıdığını deyəcək. Sonra? Xəzər dənizinə təyyarədaşıyıcı göndərəcək? Yoxsa sanksiyalar tətbiq edəcək? (Amerikanın işi-gücü qurtarıb) Elə olduğu halda da, bu bizə ziyandan başqa heç nə gətirməyəcək. Mənim gözlədiklərim xarici paytaxtlardan gəlməyəcək, Gəncədən, Şamaxıdan, Qubadan, Masallıdan və s. gələcək.

Nəticə isə belədir. Millətə qoyun deyəndə, milləti tənqid eləyəndə, əvvəlcə düşün ki, mən özüm hər şeyi düzmü edirəm? Camaat mənə inanırmı? Yoxsa sənin yerin Ağalar Məmmədovla, Əkpər və Mövludla Avropadadır. Çünki bu cür sözlərlə adam özünü xalqdan üstün tutur, ondan uzaqlaşır.

Niyə mən qərbyönümlüyəm

Çağdaş Azərbaycanın siyasi həyatında qərbyönümlülər əksəriyyət təşkil eləyir. Gəlin baxaq, bu niyə belədir, niyə camaat Qərbə doğru gedir:

1) Heç özləri bilmirlər niyə

2) Şimalda Rusiya, cənubda İran, şərqdə isə Xəzər. Başqa istiqamət qalmayıb  (Ermənistan sayılmır)

3) Ay siviliszasiya, ay demokratiya və s. boş sözlər. Boş, çünki nə olduğunu bilmirlər, lakin istəyirlər

4) Ən başlıca səbəb: "Qarın dərdi". Bunu ən geniş mənada başa düşməliyik. Qərbdə qatarlar vaxtında gəlib-gedir, avtobuslarda havasoyuducu var, Qərbdə ayfonlar, aypodlar var, hamı "Mersedes" sürür, qızlar hər kəsə ver... bıy, üzr istəyirəm. Qərbə qoşulandan sonra bunlar hamısı bizdə də olacaq (xüsusən sonuncusu). Özü də bunların reallığ olmasıyçun heç nə etmək lazım deyil, hər şey özü-özündən əmələ gələcək. 

İndi isə başlığda verilən sualı cavablandırmağın vaxtı gəldi. Qərbdə eşşək kimi işləyirsən, sonda isə insan olrusan. Bizdə isə eşşək kimi işləyirsən, eşşək olaraq da qalırsan. Qərbdə adam olma ŞANSINIZ (heç kim qarantiya vermir ki, hər kəs istədiyini alacaq) olacaq. Mənimçün bu vacibdir. Və bu fikir bütün millətə çatdırılmalıdır. Yoxsa camaat düşünür ki, demokratiya gələcək, maaşlar və pensiyalar artacaq. Yox mənim əzizlərin, belə olmayacaq. İndi işlədiyinizdən daha çox işləməli olacaqsınız.

İbrahimbəyov və Qarabağ: tarixi müqaisə

İbrahimbəyovun müsahibə zamanı Qarabağla bağlı dediyi sözlər tarixə baxmağa məcbur edir. Qayıdağ ötən əsrin əvvəlinə. Elə o zaman da Ermənistan və Azərbaycan (Demokratik) Respublikası Qarabağ uğrunda vuruşurdular. Sovet İttifaqı Cənubi Qafqazı zəbt etdikdən sonra, bolşeviklər "Qarabağı Azərbaycanın tərkibində QALMASI" barəsində qərar verdi (оставить Карабах в составе Азербайджана). Deməli Qarabağ artıq Azərbaycanın tərkibində idi. Maraqlısı odur ki, onu Azərbaycanın hissəsi elan edən Böyük Britaniya oldu. Yaddan çıxartmayaq, ermənilər Antantanın ən sadiq müttəfiqlərindən biri idilər. Onlar Qafqaz cəbhəsində türklərə qarşı vuruşurdular. Rusiyadaki Fevral inqilabından sonra da döyüşməyə davam etmişdilər. Azərbaycan isə Osmanlıların müttəfiqi idi. Bizim qoşunlar 1918-də türklərlə birlikdə ingilsləri Bakıdan qovdular. İngilislər isə, Qafqazı tərk edərkən, müttəfiq Ermənistanı qoyub qırağa, Qarabağı düşmən Azərbaycana verdilər. Niyə? Çünki Bakıda olduğları zaman Azərbaycanda aparılan islahatları yaxından tamaşa etdilər. Parlament seçkilərinin oyunbazlıq olmadığını gördülər. Yəni anladılar ki, bu ölkə doğrudan da qabağı gedir.

Heç neft diplomatiyası lazım olmadı. Böyük Britaniya müharibədən qalib kimi çıxmışdı. Bütün Yaxın Şərqin neft yatağları ingilislərin əlində idi. Elə ona görə də iтglislər Qafqazı tərk etdilər: əllərində olan ərazi o qədər böyük idi ki, Qafqaz onlara heç lazım deyil idi. Artıq dediyim kimi, reqionu tərk edərkən onlar yeqanə (gürcülər də Almanlarla birqə olmuşdular) sadiq müttəfiqlərinə hədiyyə edə bilərdilər, onsuzda Qarabağ mübahisəli ərazi idi, ingilislərin hər qərarı müvəqqəti xarakter daşıyacağdı. Lakin Böyük Britaniya heç bunu da etmədi. Çünki Azərbaycanda gördükləri Britaniyanın rəsmilərində əminlik yaratdı ki, mübahisəli ərazilərin və orada yaşayan ermənilərin gələcəyi yaxşı olacağ. Təsəvvür edin, 1918-ci il, iki millət bir-biriylə vuruşur. Lakin həmin zaman Azərbaycanın parlamentində 21 bi erməni deputat yer almlı idi, sonda isə 8 deputat, onlardan 4 - "Daşnaksütün" partiyasının təmsilçiləri, yer aldı (demək lazımdır ki, parlamentə 120 deputat seçilməli idi, lakin gərgin vəziyyətə görə parlamentə 84 təmsilçi seçildi). Bir dəfə Ermənistanın rəsmi nümayəndələri mübahisəli ərazilər barəsində danışıqlarçun Bakıya gəlmişdilər.

Əlbəttə, indi başqa bir zəmanədir, tutuşdurmada ehtiyatlı olmalıyığ. Lakin bu gün biz özümüzü Azərbaycan Demokratik Respublikasının davamçısı elan ediriksə, bu cür tutuşdurmalar təbii. Sinənə vurub, bütün dünyaya Şərqdə ilk demokratiyadan danışmağla məsələ bitmir. Özünü müvafiq olaraq aparmalısan. Fikrimcə, İbrahimbəyov bizi bu yola qaytara bilər.

Ədəbiyyat:

Азербайджанская Республика. Документы и материалы 1918-1920. Под ред. Дж. Гулиева. Баку 1998

Ф. Каземзаде "Борьба за Закавказье. 1917-1921". Стокгольм 2010

Şəkildə: 1918-1920-ci illər ADR-in parlamentinin binası. Keçmiş Bakı qızlar məktəbi, indiki Əlyazmalar İnstitutu. Şəkil http://sherqmirvarisi.com/ saytından götürülüb