Gürcüstalizm (ermənistalizm)

İstəyirəm bir gün "Gürcüstalizm (ermənistalizm)" adlı bir kitab yazım. Məhz belə, "Gürcüstalizm" yanında da mötərizədə "ermənistalizm". Bilməyənlərçün, 1978-ci ildə Edvard Səid adlı əsli Fələstindən olan amerikan ədəbiyyatşünas "Orientalizm" adlı bir kitab yazdı. Bizim dilə bu söz təxminən "şərqşünaslıq" kimi tərcümə oluna bilər (kitabın özü isə, əfsuslar olsun ki, Azərbaycan dilinə tərcümə olunmayıb). Həmin kitabda Səid yazmışdı ki, Qərbin Şərq ölkələri barəsində olan fikirlər əslində reallığı yox, Qərbin Şərqin barəsindəki olan təsəvvürləri əks etdirirdi. Həmin fikirlər və təsəvvürlər sistemini Səid "orientalizm" adlandırırdı. Qərb yazıçıları, alimləri və siyasətçiləri Şərqdən yazarkən, əslində Şərqdə olan həqiqi vəziyyətə baxmırdılar, Şərqi özlərinin əksi kimi, düşmən kimi qələmə verirdilər. Maraqlananlar internetdə eşələnə bilərlər.

İndi bizdə də həmin təsəvvürlər Gürcüstan və Ermənistan barəsində mövcuddur. Nəsə deyəndə Gürcüstanı və ya, bu daha az olur, Ermənistanı misal gətirirlər. Nə gürcülərə, nə də ki ermənilərə (Qarabağ məsələsindən başqa) bir sözüm yoxdur. Lakin bizim onlar barəsində olan təsəvvürlərimiz məni hərdən hirsləndirir. Ermənilərdən deyə bilmərəm, amma gürcülərin 95% bizdən elə də çox fərqlənmir. Əlbəttə, fərqlər var, lakin onlar çox azdırlar. Ona görə bizimkilər gürcüləri misal gətirəndə, əslində özlərindən, Azərbaycandan danışırlar.

Bu cür arqumentlər qəbul oluna bilərlər, lakin onlar düz təqdim edilməlidirlər. Məsələn, "Gürcüstanda x həyata keçirilir, ona görə Gürcüstanda iqtisadi vəziyyət yaxşıdır". Bizimkilərin yazdıqları adətən belə olur: "Gürcüstanda x həyata keçirilir, ona görə biz də x həyata keçirməliyik". Mən bu cür arqumentlərdən uşaqlıqda istifadə edirdim. Anam da mənə cavab verirdi ki, "sabah filankəs 10-cu mərtəbədən tullansa, sən də tullanacaqsan?" Heyf ki, gürcülər 10-cu mərtəbədən tullanmırlar.

Növbətli məsələ. Bəziləri öz onsuzda zəif arqumentlərinə bir az inam qazandırmaqçun "statistikadan" istifadə edirlər. Yazırlar ki, gürcülərin/ermənilərin filan fayızı filan şey edir və ya etmir. 98,5632% halda bu cür statistikalar yalan olur. Məsələn, biri yazıb, "gürcülərin və ermənilərin 80% rus dilində təmiz danışır". Birinicisi, sən özün rus dilində danışmırsan, haradan bilirsən ki, onlar rus dilini nə səviyyədə bilir? İkinicisi, sən gedib gürcülərdən bir-bir soruşmusan ki, sən rus dilini bilirsən ya yox? Üçüncüsü, Gürcüstanı bildik, axı sən Ermənistanda olmusan ki, onların neçə fayızının rus dilini bilib-bilmədiklərini yazırsan?

Sonda isə onu yazmaq istərdim ki, ermənilər və gürcülər etdiklərini özləri ixtira etmirlər. Onlar Avropaya və Amerikaya baxıb, orada edilənləri təkrarlayırlar. Yəni onlardan doğurdan da götürüləsi şeylər onlara heç aid deyil.

XIX və XX əsrlər: Azərbaycan tarixinin davamlığı barəsində

Azərbaycan SSR-nın bayrağı. Onun bizim tariximiydəki yeri nədir?
 

Fikrimcə Azərbaycan tarixinin ən böyük problemi davamlılıqdır. XX əsrdə Azərbaycan o qədər "yol kəsişməsindən" keçib ki, bu da müəyyən çaşqınlığa səsbə olur. 1918-i ilə kimi çar Rusiyasının bir hissəsi, sonra iki illik qısa müstəqillik dövrü, sonra 70 illik sovet dövrü və nəhayət, ikinci müstəqillik dövrü. Ona görə tariximizə və mədəniyyətimizə yedinən baxmaq lazımdır. İndi mən XIX və XX əsrlərə, yəni çar Rusiyası və sovet dövrünə baxmaq istərdim.

XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı, poeziya istisna olmaqla, estetik cəhətdən zəif idi. Müəlliflərin əsas məqsədi ədəbi əsər yazmaq deyildi. Onlar xalqı oyandırmaq, yaşadığı acınacaqlı vəziyyəti göstərmək və yeniliyə doğru aparmaq istəyirdilər. Ona görə o vaxtın əsərləri çox sadə qurulmuşdu, istifadə etdikləri dil də sadə idi ki, adi insanlar onu başa düşsün.

XX əsrin ortalarında biz maraqlı bir vəziyyətlə üzləşirik. Demək olar ki, XIX əsr ədiblərinin və maarifçilərinin təsvir etdikləri dövr gəlib çatmışdı. Xalq az-çox müasirləşmişdi, heç olmasa yazıb-oxumağı bilirdi. Sovet dövləti isə, avtoritar olduğuna baxmayaraq, müəyyən insani dəyərləri təbliğ edirdi, hansıları ki həmçinin XIX əsr maarifçiləri də təbliğ edirdilər. Özü də sovet ideloqiyasının əsaslandırılmasında Azərbaycan ədəbiyyatından çox istifadə edilirdi. Beləliklə kommunist partiyası inqilabdan əvvəlki və sonraki vəziyyəti yan-yana qoyaraq, sovet hakimiyyətinin nailiyyətlərini vurğulamaq istəyirdi.

XX əsrin ortalarında artıq sovet hakimiyyəti altında böyümüş yeni nəsil iləri çıxır. Əlbəttə ki, bu nəsil XIX əsr ədəbiyyatıyla böyümüşdü. Və yeni əsrin oratsında onlar miraslarına döndülər. Sonda çox maraqlı nəticə alındı. Xalqın ilkin maarifləndirilməsi artıq başa çatmışdı. İndi yazıçılar və incəsənət adamları estetik məsələlərə daha çox diqqət yönəldə bilərdilər. Və, fikrimcə, bu çox uğurlu nəticələrə gətirib çıxartdı. XX əsrin ortasında və ikinci yarısında Məmmədquluzadənin və siqərlərinin hekayələri əsasında çəkilmiş filmlər estetik cəhətdən oriqinallarından qat-qat üstün idilər. Yuxarıda qeyd etdik ki, XIX əsr ədəbiyyatı sovet ideoloqiyası tərəfindən istifadə olunurdu. Filmlərdə isə həmin ədəbiyyatın nümunələri tək qədim vaxtları tənqid eləməkçün yox, SSRİ reallığlarını gizli tənqidiyçün də istifadə olunurdu. Beləliklə maarifləndirici ədəbiyyat öz məqsədinə beləcə çatırdı.

Ona görə də son zamanlar müşahidə olunan əkssovet təfəkkürü müəyyən ehtiyalatla qarşılamaq lazımdır. Sovet vaxtından bizə miras qalmış avtoritar düşüncə tərzi, rüşvətxorluq, qoxum- və yerlibazlıq təbii rədd edilməlidir. Lakin Sovet Azərbaycanı Azərbaycan tarixinin ən vacib hissəsidir.SSRİ dövrü bizim xalqın və dövlətin formalaşmasının çox vacib bir mərhələsidir. Demək olar ki, Azərbaycan bir dövlət kimi məhz SSRİ-də formalaşıb. Və sovet dövrünün tamm rəddi özündən imtina etmək deməkdir.